Basenji to pies inteligentny, niezależny, a zarazem czuły i dociekliwie czujny — obserwujący otoczenie z uwagą i opanowaniem. Styl polowania basenji nie opiera się na mechanicznym wykonywaniu poleceń: pies musi samodzielnie oceniać sytuację, podejmować decyzje i dostosowywać taktykę do warunków. Dlatego wzorzec tak mocno akcentuje czujność i inteligencję — to nie są cechy ozdobne, lecz narzędzia pracy. 

Utrata ciekawości i niezależności oznacza odejście od typowego charakteru rasy — nieśmiały, wycofany pies nie odpowiada ideałowi basenji, który powinien być odważny, dumny i świadomy siebie. W hodowli temperament ma znaczenie równie istotne jak budowa i ruch. Wobec obcych basenji bywa powściągliwy i zdystansowany, jednak w relacji z bliskimi tworzy silną, lojalną więź.

Basenji nie powinien szczekać — jednak bynajmniej nie jest psem milczącym. Zamiast typowego szczekania wydaje własny, niepowtarzalny odgłos, będący osobliwą mieszaniną chichotu, rechotu i jodłowania. Jego bogaty repertuar wokalny uzupełniają wycie, skowyt, pomruki oraz złożone wokalizacje komunikacyjne, za pomocą których pies wyraża swoje emocje i potrzeby. Ten charakterystyczny głos, raz usłyszany, nie daje się pomylić z żadną inną rasą.

Równie zaskakujące jest wyjątkowe zamiłowanie basenji do czystości — wzorzec podkreśla je jako cechę szczególną i szeroko rozumianą. Pies ten dba o swoje futro z niemal kocią starannością, unika brudu i wilgoci, a jego sierść pozbawiona jest typowego „psiego” zapachu. Ta niezwykła kombinacja cech — inteligencja, niezależność, wyrazisty temperament, oryginalny głos i wyjątkowa dbałość o higienę — sprawia, że basenji pozostaje rasą absolutnie niepowtarzalną.

Do wad dyskwalifikujących zalicza się przede wszystkim agresję lub wyraźną lękliwość, a także istotne wady budowy oraz zaburzenia zachowania.