Basenji to mały, krótkowłosy, arystokratycznie wyglądający pies o delikatnym kośćcu i zwartej budowie. Sylwetka sprawia wrażenie lekkiej, smukłej i wydłużonej w pionie. Pomarszczona głowa ze stojącymi uszami dumnie noszona na wyraźnie łukowatej szyi. Głęboka klatka piersiowa z dobrze wysklepionymi żebrami płynnie przechodzi w wyraźnie zaznaczoną talię, a ciasno zwinięty nad grzbietem ogon dopełnia obrazu wyjątkowo harmonijnej sylwetki. Zrównoważona budowa i muskulatura pozwalają mu poruszać się z łatwością i zwinnością.

• Wysokość w kłębie: psy: ok. 43 cm suki: ok. 40 cm
• Masa ciała: psy: ok.11 kg suki: ok.9,5 kg

Sylwetka basenji wpisuje się w kwadrat: długość tułowia mierzona od przedpiersia do guza kulszowego powinna być równa wysokości w kłębie. Łopatka i ramię mniej więcej tej samej długości.

Głowa

Głowa basenji jest delikatna i proporcjonalna do ciała, o wyraźnie zaznaczonych, lecz subtelnych liniach. Jej najbardziej charakterystyczną cechą są liczne, delikatne zmarszczki pojawiające się na czole przy wyprostowanych uszach — szczególnie widoczne u szczeniąt oraz u psów w stanie skupienia i czujności. U psów trójkolorowych, czarnych i pręgowanych ze względu na brak cieniowania sierści, zmarszczki są naturalnie mniej wyraźne. Zmarszczki boczne są pożądane, jednak wzorzec wyraźnie zastrzega, że nie powinny być nadmierne ani przechodzić w podgardle — tu, podobnie jak w całej budowie tej rasy, liczy się subtelność i umiar.

Czaszka jest płaska i pięknie rzeźbiona, o średniej szerokości, zwężająca się stopniowo ku nosowi. Boczne linie czaszki łagodnie zbiegają się ku kufie, tworząc obraz kształtnie wymodelowanych, eleganckich policzków. Stop jest nieznaczny — płynne, subtelne przejście między czaszką a kufą nadaje głowie szlachetny i wyrafinowany wyraz.

Spośród ważnych proporcji wzorzec wyróżnia jedną szczególnie: długość mózgoczaszki powinna być nieznacznie większa od długości kufy. Ten subtelny detal, choć niepozorny, decyduje o charakterystycznym, szlachetnym wyrazie głowy basenji — odróżniając go od ras o bardziej masywnej lub kwadratowej budowie czaszki.

Nos pożądany jest czarny.

Basenji posiada silne szczęki z pełnym, regularnym zgryzem nożycowym — górne siekacze zachodzą na dolne i osadzone są prostopadle w szczękach. Uzębienie jest kompletne, równomiernie rozmieszczone na całej długości łuku zębowego. Wszelkie odchylenia od zgryzu nożycowego, a także braki w uzębieniu, traktowane są jako wady.

Oczy skośnie osadzone, migdałowego kształtu, o barwie od ciemnoorzechowej do ciemnobrązowej — otoczone ciemną obwódką, która nadaje spojrzeniu głębi i wyrazistości. Ich spojrzenie skierowane jest w nieokreśloną dal, o wyrazie trudnym do odczytania i pełnym tajemniczości — jakby pies nieustannie spoglądał poza horyzont, ku dalekim, afrykańskim sawannom. To właśnie ten nieodgadniony, odległy wzrok nadaje basenji ów niepowtarzalny, intrygujący wyraz, który tak silnie przemawia do wyobraźni.

Uszy są małe i spiczaste, o delikatnej budowie małżowiny, stojące pionowo z nieznacznym pochyleniem ku przodowi. Osadzone wysoko na szczycie głowy, zbiegają się koniuszkami w kierunku jej środkowej osi, nie zaś ku zewnętrznym krawędziom czaszki — co nadaje głowie charakterystyczny, skupiony i czujny wyraz, doskonale harmonizujący z całością sylwetki basenji.

Szyja

Szyja basenji jest mocna i proporcjonalna, pozbawiona nadmiernej masy — wzorzec wyraźnie zastrzega, że nie powinna być gruba. Jej wyraźne, łukowate wygięcie pięknie eksponuje wysklepiony kark, nadając całej linii szyi elegancki i szlachetny charakter. Nieco pełniejsza u podstawy gardła, płynnie i naturalnie przechodzi w głęboko osadzone łopatki — tworząc harmonijną, wdzięczną linię.

Prawidłowe osadzenie szyi w łopatkach (brak zmarszczek na kłębie i płynny przepływ linii) sprawia, że głowa jest noszona wyniośle, z naturalnym dostojeństwem i nadaje mu ów niepowtarzalny, arystokratyczny wyraz. Warto pamiętać, że białe znaczenia mogą optycznie skracać lub wydłużać szyję, dlatego ocena wymaga spojrzenia poza umaszczenie.

Tułów

Tułów basenji jest zwarty i harmonijnie zbudowany. Sylwetka powinna być zbliżona do kwadratu, co oznacza, że długość ciała od przedpiersia do guza kulszowego nie powinna istotnie przekraczać wysokości psa w kłębie. Grzbiet jest krótki i prosty. Linia górna powinna być niemal pozioma — gdy pies stoi z pionowo ustawionymi stawami skokowymi, grzbiet nie może być kartowaty, a ewentualne lekkie wysklepienie w okolicy lędźwiowej jest dopuszczalne jedynie w minimalnym stopniu. Tył psa nie powinien wystawać ponad poziom łopatek.

Lędźwie są zwarte, mocne i lekko wysklepione. Ich długość musi być starannie wyważona — nadmierne skrócenie ograniczałoby swobodę nagłych zwrotów i gwałtownych zmian kierunku, do których basenji jako pies myśliwski jest naturalnie predysponowany, nadmierna długość świadczyłaby zaś o słabości i braku zwartości całej konstrukcji. Sprzęgło — obszar między ostatnim żebrem a biodrem — powinno być krótkie, co bezpośrednio przekłada się na zwartość sylwetki i wydajność ruchu. Żebra powinny być wyraźnie dłuższe od sprzęgła. Wszelka pożądana długość sylwetki powinna wynikać wyłącznie z prawidłowo ustawionych łopatek oraz dobrze rozwiniętych zadów, nie zaś z wydłużenia samego grzbietu.

Klatka piersiowa jest głęboka, sięgająca łokci, z dobrze wysklepionymi, lecz nie beczkowatymi żebrami i wyraźnym, głębokim mostkiem. Jej owalny przekrój zapewnia odpowiednią pojemność płuc i serca — niezbędną dla psa o tak dużej sprawności i wydolności ruchowej. Nieznacznie wysuwa się przed punkt barku — cecha dobrze widoczna w oglądzie z boku. Oglądana od przodu powinna wypełniać przestrzeń między kończynami przednimi, nie wychodząc jednak poza ich obrys — front zbyt szeroki świadczy o beczkowatości żeber, zbyt wąski zaś o ich nadmiernej płaskości. Łokcie przylegają do tułowia i poruszają się równolegle do jego osi. Dolna linia tułowia jest wyraźnie podciągnięta i płynnie przechodzi w zaznaczoną talię — ten charakterystyczny detal sylwetki nie jest jedynie walorem estetycznym, lecz dowodem prawidłowych proporcji całego tułowia, podkreślającym lekką, atletyczną i harmonijną budowę basenji.

Ogon

Wysoko osadzony, mocno zakręcony nad grzbietem, przylega ściśle do uda w pojedynczym lub podwójnym skręcie — tworząc elegancki, zwięzły akcent wieńczący całą linię grzbietu. Wzorzec zwraca uwagę na istotny szczegół anatomiczny: tylna krzywizna pośladków sięga poza nasadę ogona, co optycznie i funkcjonalnie nadaje kończynom tylnym wygląd silnych i wydajnych. To subtelna, lecz znacząca cecha — świadcząca o prawidłowej budowie zadu i właściwym kątowaniu kończyn tylnych, które są głównym źródłem napędu psa w ruchu. Wysoko osadzony, ciasno zwinięty ogon nie jest zatem jedynie estetycznym wyróżnikiem rasy — jego prawidłowe osadzenie i kształt są bezpośrednim odzwierciedleniem poprawnej budowy tylnej partii ciała. 

U basenji ruch ogona różni się jednak od obserwowanego u wielu innych psów. Rasa ta zazwyczaj nie wykazuje intensywnego merdania ogonem typowego dla stanów pobudzenia lub ekscytacji u innych psów. Emocje wyrażane są częściej poprzez postawę ciała, mimikę oraz subtelne ruchy ogona. W określonych sytuacjach, takich jak silny stres, intensywny wysiłek fizyczny, niska temperatura otoczenia lub sen, ogon może ulegać częściowemu rozprostowaniu. Jest to zjawisko fizjologiczne i typowe dla rasy.

Nie należy podejmować prób mechanicznego prostowania ogona, ponieważ może to powodować ból oraz prowadzić do urazów tkanek i stawów ogonowych.

Kończyny

Smukłe i dobrze umięśnione, dostosowane do szybkiego, lekkiego i wydajnego ruchu z dobrze zarysowanymi ścięgnami. Kończyny przednie widziane z przodu są proste, o drobnym, ale mocnym kośćcu. Długie przedramię, w połączeniu z prawidłowo (ukośnie) kątowaną łopatką, decyduje o rozległości kroku i wydajności ruchu psa. Łopatka i ramię powinny być mniej więcej równej długości. Ocena ustawienia łopatki wymaga wprawy i wyczucia. Oglądając psa z boku, należy zwrócić uwagę na płynną linię przejścia od szyi do ramion — prawidłowo ustawiona łopatka opiera się na tej linii bez wyraźnego załamania. Pomocne jest wyobrażenie sobie struktury kostnej pod sierścią: łopatka cofnięta zbyt stromo świadczy o ustawieniu pionowym, co skraca krok i nadaje sylwetce sztywny, urywany ruch. Mięśnie łopatki muszą być dobrze rozwinięte, aby zapewnić siłę napędową i stabilność kończyn przednich podczas ruchu oraz skrętów, do których basenji jest predysponowany jako pies myśliwski. Wzorzec rasy zastrzega jednak wyraźnie, że umięśnienie łopatek nie może być nadmierne. Łokcie przylegają do tułowia i poruszają się równolegle do jego osi, co przekłada się na precyzję i ekonomiczność każdego kroku.

Kończyny tylne basenji są mocne i dobrze umięśnione — stanowią główne źródło napędu całego ciała w ruchu. Kolano jest umiarkowanie kątowane, co oznacza, że wzorzec nie preferuje ani nadmiernie prostych, ani przesadnie kątowanych kończyn tylnych. Takie wyważone kątowanie zapewnia optymalną równowagę pomiędzy siłą napędu a stabilnością ruchu, jednocześnie wpisując się w ogólną harmonię sylwetki. Podudzie jest długie — podobnie jak przedramię w kończynie przedniej, jego długość ma bezpośrednie przełożenie na wydajność i zasięg ruchu. Staw skokowy osadzony jest nisko, co sprzyja energicznemu, sprężystemu odpychaniu od podłoża. Oglądany z tyłu zad powinien prezentować prostą linię nogi o średniej szerokości, z dobrze rozwiniętą muskulaturą zarówno po wewnętrznej, jak i zewnętrznej stronie uda. Prawidłowy staw skokowy nie może być skierowany ani na zewnątrz, ani do środka — jego prawidłowe, neutralne ustawienie jest warunkiem właściwej osi ruchu kończyny tylnej oraz równomiernego rozłożenia obciążeń na cały aparat ruchowy.

Stopy

Zarówno przednie jak i tylne, są małe (niewiele szersze od nóg) , wąskie i zwarte, o grubych opuszkach, dobrze wysklepionych palcach i krótkich pazurach. Taka budowa stopy, twarda i odporna, doskonale przystosowana jest do pracy w trudnym, afrykańskim terenie. Pęciny są dobrej długości, mocne i giętkie, ustawione z lekkim pochyleniem — zapewniającym naturalną amortyzację i elastyczność ruchu.

Skóra i szata

Skóra basenji jest bardzo elastyczna — luźno przylegając do ciała, ma zdolność rozciągania się i powracania do pierwotnego kształtu. Cecha ta ma istotne znaczenie praktyczne: gdy pies pracuje w gęstym buszu, wśród kolców, ostrych traw i gałęzi, elastyczna skóra zamiast się rozdzierać w miejscu zahaczenia, rozciąga się i "puszcza" — skutecznie chroniąc głębsze tkanki przed poważnymi zranieniami. To naturalne przystosowanie do trudnych warunków terenowych afrykańskiego środowiska.

Sierść jest krótka, gładka i ściśle przylega do ciała, a przy tym niezwykle delikatna w dotyku. Nie wymaga skomplikowanej pielęgnacji, jest odporna na zabrudzenia i skutecznie chroni psa przed przegrzaniem w gorącym, afrykańskim klimacie. Taka szata stanowi odpowiedź na wysokie temperatury oraz potrzebę swobodnego poruszania się w terenie — nie plącze się, nie zatrzymuje wilgoci i nie ogranicza ruchów.

Umaszczenie

Wzorzec dopuszcza cztery ściśle określone warianty umaszczenia. Basenji może być rudy z białym lub czysto czarny z białym — dwa klasyczne i najczęściej spotykane warianty. Trzecim dopuszczalnym umaszczeniem jest czarny podpalany z białym, z charakterystycznymi podpalanymi znaczeniami nad oczami — zwanymi pestkami melona — oraz na kufie i policzkach. Czwarty wariant to umaszczenie pręgowane, gdzie rude tło pokryte jest czarnymi pręgami — wzorzec wyraźnie preferuje pręgi jak najbardziej wyraźne i kontrastowe.

We wszystkich wariantach umaszczenia biel powinna znajdować się na łapach, klatce piersiowej i końcu ogona — są to elementy obowiązkowe, stanowiące nieodłączny znak rozpoznawczy rasy. Białe łapy, strzałka na głowie oraz kołnierz wokół szyi są natomiast elementami opcjonalnymi.

Ilość bieli nigdy nie powinna dominować nad kolorem podstawowym.

Kolor i znaczenia powinny być nasycone, wyraźne i dobrze zdefiniowane — z ostrą linią rozgraniczającą.

Każdy pies wykazujący widoczne deformacje anatomiczne lub nieprawidłowości w zachowaniu powinien zostać wykluczony z hodowli i oceny wystawowej. Należy również pamiętać, że samce muszą posiadać dwa prawidłowo rozwinięte jądra, w pełni wyczuwalne w mosznie — jest to podstawowy wymóg kwalifikacyjny.

Cechy anatomiczne i fizjologiczne charakterystyczne dla rasy

Basenji wykazuje pewne cechy fizjologiczne i anatomiczne, które mogą różnić się od obserwowanych u wielu innych ras psów i powinny być uwzględniane podczas oceny klinicznej.

Jedną z charakterystycznych cech rasy jest częściowe zrośnięcie poduszek środkowych palców. Jest to prawidłowa cecha anatomiczna.

U zdrowych dorosłych osobników temperatura ciała może być nieco niższa niż przeciętnie obserwowana u większości ras psów i wynosić około 37°C. Z tego względu interpretacja wyników badania klinicznego powinna uwzględniać specyfikę rasy.

Szczególne znaczenie ma interpretacja parametrów związanych z funkcją tarczycy. U basenji, podobnie jak u niektórych ras chartowatych, stężenia hormonów tarczycy — zwłaszcza całkowitej tyroksyny (TT4) — mogą naturalnie utrzymywać się na poziomie niższym niż standardowe zakresy referencyjne stosowane dla populacji ogólnej psów. Z tego względu ocena funkcji tarczycy powinna opierać się na pełnym panelu hormonalnym i uwzględniać specyfikę rasy.

U samców basenji jądra bywają stosunkowo niewielkie i osadzone wyżej niż u wielu innych ras, przez co prawidłowo zbudowany pies oglądany od tyłu może sprawiać wrażenie wykastrowanego. Jest to cecha spotykana u rasy i sama w sobie nie stanowi podstawy do podejrzenia patologii.