Basenji jest jedną z najstarszych ras psów na świecie, związaną ze starożytnym Egiptem i plemionami Pigmejów.

Towarzysze jaskiniowców

Pierwsze ślady istnienia afrykańskiego psa pierwotnego podobnego do basenji pochodzą z epoki kamienia łupanego. Na ścianach klifów i jaskiń w górach Tassili-n'Ajjer, leżących w sercu Sahary na terenie Algierii, przodek współczesnego człowieka utrwalił psa o sylwetce przypominającej gazelę— spiczaste uszy, długie nogi, zakręcony ogon. Malowidła te, datowane na około 6000 lat, są jednym z najstarszych świadectw obecności udomowionego psa u boku człowieka. 

Psy towarzyszące faraonom

Wizerunki smukłych psów o stojących uszach i zakręconym ogonie pojawiają się również w sztuce starożytnego Egiptu. Istnieją teorie, że pierwsze Basenji dotarły do Egiptu jako dary od Pigmejów dla faraonów. Inną teorią jest to, że Basenji dotarły do Afryki Środkowej jako trofea wojenne. Jednak najprawdopodobniej podobieństwo wizerunków wynika ze wspólnego, bardzo starego typu psa występującego w różnych częściach Afryki. 

Wizerunek boga Anubisa – strażnika przejścia między światem żywych a krainą zmarłych – przedstawia smukłe zwierzę o stojących uszach, czujnym spojrzeniu i wydłużonej kufie. Sylwetka ta do dziś budzi skojarzenia z psami typu pierwotnego, w tym z basenji. W starożytności nie istniało pojęcie rasy. Istniał typ, funkcja i symbol. A jednak trudno nie dostrzec pewnej ciągłości formy. Smukłe ciało stworzone do biegu, napięta linia grzbietu, wysoko osadzone uszy wychwytujące najdrobniejszy dźwięk – to cechy psa przystosowanego do surowego klimatu Afryki. Basenji, wywodzący się z serca kontynentu, zachował tę archaiczną elegancję. Patrząc na niego, łatwo zrozumieć, dlaczego starożytni artyści wybierali właśnie taką formę, by nadać boskim takie cechy jak czujność i niezależność oraz tajemniczość.

Basenji odgrywały istotną rolę w przetrwaniu społeczności łowiecko-zbierackich. 

Teriery z Kongo

Najsilniej udokumentowana historia basenji dotyczy Afryki Środkowej, szczególnie terenów dzisiejszej Demokratycznej Republiki Konga (dawniej Kongo Belgijskie/Zair). Tamtejsze społeczności wykorzystywały niewielkie, szybkie psy myśliwskie do polowań w gęstych lasach. Były cenione za inteligencję, czujność, cichy sposób pracy w łowisku oraz charakterystyczne dźwięki przypominające jodłowanie. Przez tysiące lat żyły w symbiozie z miejscowymi plemionami, szczególnie z Pigmejami. To właśnie z tych populacji wywodzi się współczesny basenji. Nazwa w języku Pigmejów oznacza "małe dzikie stworzenie z buszu", Te niezwykłe psy, prowadząc półdzikie życie w pobliżu ludzkich osad, zachowały swoją pierwotną naturę - rozmnażały się swobodnie, bez ludzkiej ingerencji, tworząc samodzielne watahy.

Basenji należą do najstarszych linii psów domowych i zachowały wiele pierwotnych cech behawioralnych.

U plemion zamieszkujących lasy tropikalne, takich jak Pigmeje Ituri oraz sąsiednie społeczności Bantu, basenji były przede wszystkim cenionymi psami myśliwskimi.

Znaczenie psów, w tym basenji, w dawnych afrykańskich społecznościach było bardzo zróżnicowane. W niektórych plemionach spożywano ich mięso, w innych natomiast składano je w ofierze bóstwom. Wraz z rozwojem wyspecjalizowanych technik łowieckich, stały się dla wielu plemion nieocenionym wsparciem podczas polowań. Basenji traktowano przede wszystkim jako narzędzie użytkowe – pomocnika w zdobywaniu pożywienia i ochronie zapasów przed szkodnikami. Psy te były funkcjonalnymi towarzyszami myśliwych i zbieraczy. Większość psów żyła jednak obok ludzi, nie mając jednego opiekuna – należały raczej do całej społeczności. Często żywiły się wyłącznie odpadkami i same musiały troszczyć się o własne pożywienie. W niektórych afrykańskich plemionach basenji znane są jako "mówiące psy". Inne nazwy to "M'bwa Shenzi" lub "M'bwa M'Kubwa M'bwa", tłumaczone jako psy skaczące w górę i w dół. Znane też jako "psy czarownic" - im więcej basenji posiadał szaman, tym silniejsze były jego moce i umiejętności lecznicze.

Przekazy etnograficzne i relacje badaczy Afryki Środkowej, m.in. Georg Schweinfurth, Paul Schebesta czy Colin M. Turnbull, wskazują, że psy wykorzystywane do polowań traktowano nie tylko jako pomocników, lecz także jako cenną własność. Nadawano im imiona i dbano o nie w szczególny sposób. W czasie długich wędrówek, gdy były zmęczone, przenoszono je na ramionach, a podczas niesprzyjającej pogody chroniono w chatach razem z rodziną. Najlepsze osobniki, cenione za umiejętności łowieckie, niechętnie sprzedawano, ponieważ stanowiły gwarancję powodzenia przyszłych wypraw. Osiągały ogromną wartość i stawały się ważnym elementem lokalnej kultury. Wśród niektórych grup pigmejskich, takich jak Bambuti czy Bachwa, dobry pies mógł wchodzić nawet w skład zapłaty za narzeczoną, obok broni myśliwskiej lub innych cennych przedmiotów.

W relacjach z przełomu XIX i XX wieku pojawiają się informacje, że pierwszym europejskim nabywcom trudno było pozyskać te psy, a ich wartość bywała porównywana do bardzo wysokiej ceny dóbr materialnych.

Łowcy z buszu

Polowania z udziałem basenji miały charakter zrytualizowany i dobrze zorganizowany. Psom zawieszano na szyi charakterystyczne, prymitywne dzwonki lub grzechotki wykonane z naturalnych materiałów — zwykle z drewna lub wydrążonych muszli, z drobnymi kośćmi w środku — których dźwięk pozwalał myśliwym namierzać ich położenie w gęstym lesie równikowym. Zwierzęta naganiały zdobycz w kierunku starannie przygotowanych zasadzek, często w formie półkolistych zapór z włóczni, sieci lub naturalnych przeszkód terenowych. Basenji, dzięki swojej zwinności, szybkości i doskonałemu węchowi, skutecznie wypłaszały drobną zwierzynę leśną. Gdy osaczały zdobycz, podskakiwały i wydawały charakterystyczne dźwięki, sygnalizując myśliwym, że zwierzę zostało zatrzymane. W warunkach tropikalnej puszczy, gdzie widoczność jest ograniczona, taka współpraca między człowiekiem a psem miała kluczowe znaczenie.

Po udanym polowaniu basenji wracały do obozu, a towarzyszący im dźwięk był dla całej wspólnoty czytelnym sygnałem powodzenia wyprawy. Gdy jednak łowy kończyły się niepowodzeniem, celowo go tłumiono, zatykając grzechotki trawą.

Po zakończonym polowaniu zdobycz podlegała ustalonemu podziałowi. Pierwszeństwo przysługiwało myśliwemu, którego strzała zadała zwierzęciu śmiertelną ranę. Uznanie należało się jednak również właścicielowi psa, który wytrwale tropił ofiarę przez wiele kilometrów dżungli — jemu przypadał szczególny przywilej otrzymania głowy upolowanej zwierzyny.

Historia basenji jest przykładem wielowiekowej współpracy człowieka z psem w trudnych warunkach środowiska równikowego.