Temat kastracji jest jednym z najbardziej spornych w środowisku właścicieli basenji i warto do niego podejść bez uprzedzeń — bo argumenty istnieją po obu stronach, a prawidłowa decyzja zależy od konkretnego psa, jego zdrowia i warunków życia.

Wskazania medyczne do kastracji chirurgicznej są stosunkowo jasne. U suk: nawracające ciąże urojone, przerost macicy, problemy hormonalne, ryzyko nowotworów gruczołów mlecznych — choć związek między sterylizacją a jego redukcją jest przedmiotem trwającej dyskusji naukowej, część badań wskazuje na korzystny efekt zabiegu przeprowadzonego przed pierwszymi cieczkami. U samców: przerost prostaty, nowotwory jąder, nawracające zachowania terytorialne lub agresja motywowana hormonalnie — przy czym kastracja nie wpływa na agresję wynikającą z lęku, a w niektórych przypadkach może ją nawet nasilić. To sytuacje, w których decyzja jest prosta i wynika z zalecenia lekarza weterynarii.

Trudniejsze jest pytanie o kastrację behawioralną — przeprowadzaną w celu redukcji znakowania, ucieczek lub nadmiernej pobudliwości seksualnej. Tu doświadczenia właścicieli basenji są podzielone i warto podchodzić do oczekiwań ostrożnie. Basenji kastrat może — ale nie musi — być spokojniejszy. Charakter psa kształtuje się przez lata wychowania, relacji i środowiska, i kastracja nie zastępuje żadnego z tych elementów.

Przed podjęciem nieodwracalnej decyzji o kastracji chirurgicznej warto rozważyć kastrację chemiczną w postaci implantu hormonalnego — najczęściej z desloreliny (preparat Suprelorin), dostępnego w Polsce i stosowanego coraz szerzej. Implant podawany podskórnie działa przez sześć lub dwanaście miesięcy, tymczasowo wygaszając produkcję hormonów płciowych i dając efekt zbliżony do kastracji chirurgicznej — ale odwracalny. Dla właściciela, który nie wie, czy kastracja zmieni zachowanie konkretnego psa, jest to narzędzie, które pozwala uzyskać odpowiedź bez trwałej decyzji. Jeśli po implancie zachowanie się nie zmienia — kastracja chirurgiczna prawdopodobnie też nie przyniesie oczekiwanego efektu. Jeśli zmiana jest wyraźna i korzystna — właściciel może zdecydować się na zabieg z pełną świadomością, czego się spodziewa.

Implant nie jest wskazany u suk będących aktualnie w cieczce lub w ciąży urojonej — w takich przypadkach reakcja hormonalna może być nieprzewidywalna i wymaga indywidualnej konsultacji weterynaryjnej. Podobnie jak każda interwencja hormonalna, kastracja chemiczna powinna być poprzedzona rozmową z weterynarzem znającym psa.

Decyzja o kastracji powinna być poprzedzona rozmową z weterynarzem, który zna psa i jego historię zdrowotną — najlepiej takim, który ma doświadczenie w pracy z rasami pierwotnymi. Kastracja przeprowadzona zbyt wcześnie — przed osiągnięciem dojrzałości fizycznej — może negatywnie wpłynąć na rozwój układu kostnego i hormonalnego. Standardowym zaleceniem jest poczekanie do pełnej dojrzałości fizycznej — u samców do ukończenia pierwszego roku życia, u suk najlepiej do drugiej cieczki lub osiemnastego do dwudziestego czwartego miesiąca życia, co pozwala uniknąć potencjalnego wpływu na rozwój układu kostnego i hormonalnego.